Thuế thu nhập doanh nghiệp là gì? Cách tính và quy định quyết toán mới nhất

Với hệ thống quy định pháp luật thường xuyên thay đổi, việc nắm bắt chính xác thuế thu nhập doanh nghiệp là gì, đối tượng nào phải nộp và cách tính toán sao cho tối ưu nhất vẫn là thách thức với nhiều chủ doanh nghiệp và kế toán viên. Bài viết này của 1Office sẽ là cẩm nang toàn diện, giải mã chi tiết từ khái niệm đến các bước quyết toán phức tạp nhất theo quy định hiện hành.

1. Thuế thu nhập doanh nghiệp là gì?

Hiểu một cách đơn giản, Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) là loại thuế trực thu, đánh trực tiếp vào khoản thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp sau khi đã trừ đi các khoản chi phí hợp lý, hợp lệ liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Nói cách khác, đây là khoản tiền mà doanh nghiệp có nghĩa vụ trích nộp vào ngân sách nhà nước dựa trên kết quả hoạt động kinh doanh cuối cùng (lãi thực tế).

Vai trò của sắc thuế này không chỉ dừng lại ở việc tạo nguồn thu quan trọng cho ngân sách quốc gia. Nó còn là công cụ đắc lực để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Thông qua các chính sách ưu đãi hoặc miễn giảm thuế, Nhà nước có thể khuyến khích dòng vốn đầu tư chảy vào các lĩnh vực ưu tiên (như công nghệ cao, giáo dục, y tế) hoặc các địa bàn kinh tế khó khăn, đồng thời góp phần phân phối lại thu nhập xã hội một cách công bằng hơn.

2. Đối tượng phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp

Theo quy định của Luật Thuế TNDN, phạm vi đối tượng nộp thuế rất rộng, bao trùm hầu hết các tổ chức có hoạt động tạo ra lợi nhuận. Cụ thể, các đối tượng này bao gồm:

• Doanh nghiệp được thành lập theo pháp luật Việt Nam: Bao gồm công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH), doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh….
• Doanh nghiệp nước ngoài: Dù có hay không có cơ sở thường trú tại Việt Nam, nếu có thu nhập phát sinh tại Việt Nam thì đều thuộc diện chịu thuế. Đối với doanh nghiệp nước ngoài có cơ sở thường trú tại Việt Nam (như chi nhánh, nhà máy, văn phòng điều hành…), nghĩa vụ thuế sẽ bao gồm cả thu nhập phát sinh tại Việt Nam và các khoản thu nhập từ nước ngoài có liên quan trực tiếp đến hoạt động của cơ sở này.
• Các tổ chức kinh tế hợp tác: Được thành lập và hoạt động theo Luật Hợp tác xã.
• Đơn vị sự nghiệp: Các đơn vị sự nghiệp công lập và ngoài công lập có hoạt động sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ có thu nhập.
• Tổ chức khác: Bất kỳ tổ chức nào khác có hoạt động sản xuất, kinh doanh tạo ra thu nhập chịu thuế.

3. Cách tính thuế thu nhập doanh nghiệp chính xác nhất

Để tính toán chính xác số tiền thuế phải nộp, doanh nghiệp cần tuân thủ quy trình xác định các chỉ tiêu tài chính một cách chặt chẽ.

3.1. Công thức chung

Số thuế TNDN phải nộp trong kỳ tính thuế được xác định theo công thức cơ bản sau:

Thuế TNDN phải nộp = Thu nhập tính thuế /Thuế suất

Trong trường hợp doanh nghiệp đã nộp thuế thu nhập ở nước ngoài, số thuế này sẽ được trừ vào số thuế phải nộp tại Việt Nam, tuy nhiên mức trừ không được vượt quá số thuế phải nộp theo quy định của Luật Thuế TNDN trong nước.

3.2. Các bước xác định Thu nhập tính thuế

Đây là bước phức tạp nhất trong quy trình tính thuế. “Thu nhập tính thuế” không hoàn toàn đồng nhất với “Lợi nhuận kế toán trước thuế”. Để xác định đúng con số này, doanh nghiệp cần thực hiện theo trình tự sau:

• Bước 1: Xác định thu nhập chịu thuế

Công thức:

Thu nhập chịu thuế = (Doanh thu – Chi phí được trừ) + Các khoản thu nhập khác

• Bước 2: Xác định thu nhập tính thuế

Từ thu nhập chịu thuế đã tính ở Bước 1, doanh nghiệp tiếp tục loại trừ các khoản được ưu đãi:

Thu nhập tính thuế = Thu nhập chịu thuế – (Thu nhập được miễn thuế + Các khoản lỗ được kết chuyển)

Lưu ý: Đối với các khoản thu nhập đặc thù như chuyển nhượng bất động sản hay dự án đầu tư, doanh nghiệp bắt buộc phải hạch toán và kê khai riêng biệt, không được bù trừ với thu nhập từ hoạt động sản xuất kinh doanh chính (trừ một số trường hợp đặc biệt theo luật định).

3.3. Phân biệt Doanh thu và Thu nhập khác

Để áp dụng công thức trên một cách chính xác, kế toán cần phân biệt rạch ròi hai nguồn thu này:

• Doanh thu tính thuế: Là toàn bộ giá trị tiền bán hàng, tiền gia công, cung ứng dịch vụ bao gồm cả các khoản trợ giá, phụ thu mà doanh nghiệp được hưởng. Thời điểm xác định doanh thu là lúc chuyển giao quyền sở hữu (với hàng hóa) hoặc thời điểm hoàn thành dịch vụ/lập hóa đơn (với dịch vụ), không phân biệt đã thu được tiền hay chưa.
• Thu nhập khác: Là các khoản thu nhập không nằm trong hoạt động kinh doanh chính. Danh mục này bao gồm: thu nhập từ chuyển nhượng vốn, chứng khoán, bất động sản; lãi tiền gửi ngân hàng; lãi chênh lệch tỷ giá; quà biếu, quà tặng; các khoản nợ khó đòi đã xóa nay đòi lại được; và các khoản thu nhập bị bỏ sót từ những năm trước.

3.4. Chi phí được trừ và không được trừ

Đây thường là “điểm nóng” trong các kỳ thanh tra thuế. Để một khoản chi được coi là chi phí được trừ khi tính thuế TNDN, nó phải đáp ứng đồng thời 3 điều kiện “vàng” sau:

• Khoản chi thực tế phát sinh và liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
• Có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp theo quy định của pháp luật.
• Đối với các hóa đơn mua hàng hóa, dịch vụ có giá trị từ 20 triệu đồng trở lên (đã bao gồm VAT), bắt buộc phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt (như ủy nhiệm chi, chuyển khoản…).

Ngược lại, bất kỳ khoản chi nào thiếu một trong các điều kiện trên, hoặc chi vượt định mức tiêu hao nguyên vật liệu, chi sai quy định (như tiền phạt vi phạm hành chính, chi phí không có hóa đơn đỏ…) sẽ bị cơ quan thuế loại ra và coi là chi phí không được trừ. Điều này sẽ làm tăng thu nhập chịu thuế và số thuế phải nộp của doanh nghiệp.

4. Mức thuế suất thuế TNDN hiện hành

Việc áp dụng đúng mức thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp là yếu tố then chốt để xác định nghĩa vụ tài chính. Hiện nay, biểu thuế được quy định như sau:

• Thuế suất phổ thông 20%: Đây là mức áp dụng cho đại đa số các doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, không thuộc diện ưu đãi hay kinh doanh tài nguyên.
• Thuế suất từ 32% đến 50%: Áp dụng cho các hoạt động khai thác tài nguyên quý hiếm. Cụ thể là các hoạt động tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí và các tài nguyên quý hiếm khác tại Việt Nam… tùy thuộc vào từng dự án và vị trí khai thác.
• Thuế suất ưu đãi: Nhằm khuyến khích đầu tư, Nhà nước áp dụng các mức thuế thấp hơn cho một số lĩnh vực và địa bàn đặc biệt:
  • Ưu đãi 10%: Thường áp dụng trong 15 năm hoặc suốt thời gian hoạt động đối với doanh nghiệp công nghệ cao, dự án thực hiện tại vùng kinh tế đặc biệt khó khăn, hoặc các lĩnh vực xã hội hóa như giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường, nhà ở xã hội….
  • Ưu đãi 17%: Thường áp dụng trong 10 năm cho các dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn, hoặc các dự án sản xuất thép cao cấp, sản phẩm tiết kiệm năng lượng….

Tham khảo mức thuế suất phổ thông hiện nay

5. Các khoản thu nhập được miễn thuế TNDN

Để tối ưu hóa số thuế phải nộp, doanh nghiệp không thể bỏ qua danh mục các khoản thu nhập được miễn thuế. Luật hiện hành quy định khoảng 11 loại thu nhập được miễn, trong đó tiêu biểu nhất là:

• Thu nhập từ hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng, chế biến nông sản, thủy sản của hợp tác xã; hoặc của doanh nghiệp hoạt động tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.
• Thu nhập từ việc thực hiện các dịch vụ kỹ thuật trực tiếp phục vụ cho nông nghiệp.
• Thu nhập từ việc thực hiện hợp đồng nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
• Thu nhập của các doanh nghiệp hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ dành riêng cho người lao động là người khuyết tật, người sau cai nghiện, người nhiễm HIV (với điều kiện số lao động thuộc các đối tượng này chiếm từ 30% trở lên trong tổng số lao động bình quân trong năm).
• Thu nhập từ hoạt động dạy nghề dành riêng cho người dân tộc thiểu số, người tàn tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, đối tượng tệ nạn xã hội.
• Thu nhập được chia từ hoạt động góp vốn, mua cổ phần, liên doanh, liên kết kinh tế với doanh nghiệp trong nước, sau khi bên nhận góp vốn đã nộp đủ thuế TNDN (thường gọi là cổ tức được chia).

6. Thời hạn kê khai và nộp thuế TNDN

Tuân thủ đúng thời hạn kê khai và nộp thuế giúp doanh nghiệp tránh được các khoản phạt chậm nộp không đáng có. Quy định hiện nay đã được đơn giản hóa đáng kể để tạo thuận lợi cho người nộp thuế.

• Tạm nộp theo quý: Hiện nay, doanh nghiệp không cần nộp tờ khai thuế TNDN tạm tính hàng quý. Thay vào đó, căn cứ vào kết quả kinh doanh thực tế, doanh nghiệp tự xác định số thuế tạm nộp và nộp tiền vào ngân sách nhà nước. Thời hạn nộp chậm nhất là ngày 30 của tháng đầu tiên trong quý tiếp theo.
  • Ví dụ: Thời hạn tạm nộp thuế TNDN Quý 1 là ngày 30/4; Quý 2 là 30/7…
• Quyết toán năm: Đây là kỳ kê khai quan trọng nhất.
  • Đối với doanh nghiệp có năm tài chính trùng với năm dương lịch: Thời hạn nộp hồ sơ quyết toán và nộp số thuế còn thiếu (nếu có) chậm nhất là ngày cuối cùng của tháng thứ 3 kể từ ngày kết thúc năm dương lịch (thường là ngày 31/3 năm sau).
  • Đối với doanh nghiệp có năm tài chính khác năm dương lịch: Thời hạn là ngày cuối cùng của tháng thứ 3 kể từ ngày kết thúc năm tài chính đó.

7. Hồ sơ và thủ tục quyết toán thuế

Quyết toán thuế TNDN là thủ tục tổng kết lại toàn bộ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp trong năm. Để thực hiện thủ tục này, doanh nghiệp cần chuẩn bị bộ hồ sơ đầy đủ và chính xác.

7.1. Thành phần hồ sơ

Một bộ hồ sơ quyết toán thuế TNDN tiêu chuẩn bao gồm:

• Tờ khai quyết toán thuế TNDN: Sử dụng mẫu số 03/TNDN ban hành kèm theo Thông tư 80/2021/TT-BTC.
• Báo cáo tài chính năm: Bộ báo cáo đầy đủ gồm Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và Thuyết minh báo cáo tài chính.
• Các phụ lục kèm theo: Tùy thuộc vào đặc thù hoạt động (như có giao dịch liên kết, ưu đãi thuế, chuyển lỗ…), doanh nghiệp cần nộp thêm các phụ lục tương ứng.
• Giấy ủy quyền: Trong trường hợp người đại diện theo pháp luật không trực tiếp ký hồ sơ mà ủy quyền cho người khác thực hiện.

7.2. Thủ tục nộp hồ sơ

Hiện nay, cơ quan thuế khuyến khích và ưu tiên hình thức nộp hồ sơ trực tuyến. Doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong các cách sau:

• Nộp trực tuyến (Phổ biến nhất): Sử dụng chữ ký số để nộp hồ sơ qua cổng thông tin điện tử của Tổng cục Thuế tại địa chỉ thuedientu.gdt.gov.vn. Đây là phương thức nhanh chóng, tiết kiệm chi phí và được đại đa số doanh nghiệp áp dụng.
• Nộp trực tiếp: Nộp hồ sơ giấy tại bộ phận “Một cửa” của cơ quan thuế quản lý trực tiếp.
• Gửi qua đường bưu chính: Gửi hồ sơ bảo đảm qua bưu điện đến địa chỉ cơ quan thuế.

8. Kết luận

Hiểu rõ thuế thu nhập doanh nghiệp là gì và nắm vững các quy định về cách tính, kê khai là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của mọi doanh nghiệp. Hy vọng bài viết từ 1Office đã cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện và những hướng dẫn thiết thực nhất để quản lý thuế hiệu quả trong năm tài chính này.